Bananen & auteursrecht

De afgelopen dagen domineerde een met ducttape aan de muur geplakte banaan het internet. De banaan, een kunstwerk van Maurizio Cattelan (o.a. bekend van de recentelijk gestolen massief gouden toiletpot), werd vorige week op de kunstexpositie Art Basel in Miami Beach tentoongesteld. Wie het kunstwerk vooral als grap interpreteert vergist zich: de banaan leverde maar liefst 120.000 dollar op bij een veiling.

Toen een andere kunstenaar bij wijze van ‘perfomance art’ de banaan consumeerde, werd de hype nog groter. Beelden van het voorval gingen de hele wereld over. De Nederlandse modestudent Merel Engelman kreeg de beelden ook onder ogen en schrok: zij had jaren geleden ook al een banaan op een stuk marmer vastgeplakt met ducttape en hiervan een foto online geplaatst. Heeft Cattelan haar kunstwerk nagemaakt? De student heeft aangekondigd haar juridische mogelijkheden te willen onderzoeken. Niet om geld te verdienen aan háár banaan zo verklaarde ze tegen Het Parool, Engelman wil “weleens zien wat er gebeurt als je dit serieus aanvecht.”

Hiervoor zal ze een beroep moeten doen op haar auteursrechten. Maar is een vastgeplakte banaan eigenlijk wel auteursrechtelijk beschermd? En als dit het geval is, maakt de vastgeplakte banaan van Cattelan dan inbreuk op het werk van Engelman?


Links de banaan van Cattelan (foto: EPA), rechts de banaan van Engelman (foto: Engelman)

Om voor auteursrechtelijke bescherming in aanmerking te komen moet de banaan de auteursrechtelijke werktoets doorstaan. Dit houdt in dat een werk een eigen, oorspronkelijk karakter moet hebben met een persoonlijk stempel van de maker. Oftewel: het werk moet origineel zijn en de maker moet zijn/haar creativiteit inzetten om iets te scheppen waaruit zijn/haar persoonlijke smaak blijkt. Buiten de werktoets vallen in elk geval werken die zo banaal of triviaal zijn dat daarachter geen creativiteit valt aan te wijzen.

De drempel voor auteursrechtelijke bescherming is niet erg hoog. Een banaan die bewust op een bepaalde manier is vastgeplakt op een muur als kunstuiting, wordt waarschijnlijk wel beschermd. Een concept of idee wordt echter niet beschermd door het auteursrecht. Alleen concrete uitvoeringen van het idee worden beschermd. In het geval van Engelman zou zij dus enkel kunnen aanvoeren dat haar daadwerkelijke kunstwerk is nagemaakt: het idee van het vastplakken van een banaan als conceptuele kunst op zichzelf komt niet voor auteursrechtelijke bescherming in aanmerking. De volgende vraag is dus: wijkt het werk van Cattelan voldoende af van het werk van Engelman?

Om dit te beoordelen, moet getoetst worden in hoeverre de totaalindrukken van beide werken overeenstemmen. De vorm van de banaan staat al vast en is dus niet auteursrechtelijk beschermd. Het werk van Engelman is vastgeplakt op een stuk marmer en het werk van Cattelan op een muur. Ook is de rijpheid van de banaan en de manier waarop de tape is aangebracht anders. Deze omstandigheden maken dat de totaalindrukken vermoedelijk onvoldoende overeenstemmen om tot inbreuk te kunnen concluderen.

Conclusie: men kan met een gerust hart bananen blijven vastplakken op muren. Dit gebeurt overigens ook in groten getale, het wemelt inmiddels al van de parodieën op het kunstwerk (zie hieronder).

 

Nog meer blogs lezen? Klik hier om terug te gaan naar het blog overzicht